Świętosławski Alojzy Wojciech (1881—1968), fizykochemik, profesor i rektor Politechniki Warszawskiej, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, senator Rzeczypospolitej Polskiej, minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego.
Ur. 21 VI w majątku Kiryjówka w pow. żytomierskim, był synem Wacława (zm. 1905), ziemianina, następnie mierniczego i zarządcy dóbr, oraz Anieli z Rogozińskich (zm. 1916). Miał starszego brata Włodzimierza (1879—1920), lekarza weterynarii.
Ś. uczył się w Gimnazjum Peczerskim w Kijowie, działając równocześnie w tajnej korporacji uczniowskiej. Od r. 1899 studiował na Wydz. Chemicznym Kijowskiego Inst. Politechnicznego. Specjalizując się w chemii pod kierunkiem W. F. Timofiejewa oraz w technologii przemysłu barwników i włókiennictwa pod kierunkiem W. G. Szaposznikowa, odbył dwie praktyki: w Manufakturze Kuwajewskiej w Iwanowo-Wozniesieńsku (1902) i fabryce Scheiblera w Łodzi (1903). Działał w Korporacji Studentów Polaków i przewodniczył jej Komisji Samokształceniowej. W r. 1906 wchodził w skład redakcji wydawanego w Kijowie socjalistycznego pisma „Brzask” (ukazało się kilkanaście numerów). Jesienią t.r. ukończył studia i na podstawie pracy dyplomowej (opracowanie planu fabryki barwienia perkalu i drukowania materiałów bawełnianych), wykonanej pod kierunkiem Szaposznikowa, otrzymał stopień inżyniera chemika (technologa). W r. 1907 odbywał w Kijowie obowiązkową roczną służbę wojskową i równocześnie współpracował t.r. z wydawanym tam, zbliżonym do PPS, tygodnikiem „Świt”; pod nazwiskiem oraz kryptonimami i pseudonimami (W.S., Siut, Sut, S-ki, Z. Wirski, P. Załuski, A. Załuski, A. Poręba) opublikował na jego łamach 40 artykułów, dotyczących oświaty i wychowania (O koedukacji, nr 6), socjologii (O siłach społecznych, nr 25, 26), społecznej polityki kościelnej (O ślubach cywilnych, nr 33, 34) i polityki bieżącej (Przeszłość i przyszłość endecji w kraju naszym, nr 43, 44). Podczas krótkiego pobytu w Warszawie pod koniec r. 1907 wstąpił do powstałego t.r. Polskiego Tow. Psychologicznego i jego członkiem pozostał do r. 1910.
Dn. 1 I 1908 został Ś. tzw. kolorystą (nieetatowy pracownik pomocniczy) u Szaposznikowa przy Katedrze Technologii Barwników i Włókiennictwa; równocześnie pomagał Timofiejewowi w prowadzeniu studenckich ćwiczeń z chemii fizycznej. Dn. 1 IX t.r. przeszedł na stanowisko p.o. asystenta przy Katedrze Chemii Nieorganicznej u L. W. Pisarżewskiego. Opublikował pierwszą samodzielną pracę Termochemiczna analiza związków organicznych. Szereg alifatyczny („Chemik Pol.” R. 8: 1908 nr 14—16, w rozszerzonej wersji po rosyjsku w: „Žurnal russkogo fiziko-chimičeskogo obščestva” 1908), w której m.in. odrzucił pojęcie «drobinowego ciepła tworzenia się związków organicznych» i jako podstawową metodę badań termochemicznych, zamiast rozważań matematycznych, przyjął analizę procesów zachodzących w kalorymetrze. Dn. 1 I 1909, jako tzw. stypendysta profesorski, wrócił do Katedry Technologii Barwników Szaposznikowa i 1 III 1910 otrzymał tam stanowisko asystenta-laboranta, równocześnie będąc przez cały czas p.o. asystentem przy Katedrze Chemii Nieorganicznej. Z poślubioną 4 IV 1909 żoną Marią z Olszewskich odbył podróż do Zakopanego, podczas której zatrzymał się w Krakowie, gdzie poznał Wojciecha Natansona; utrzymywał z nim potem wieloletnią korespondencję. Prowadził w tym okresie obszerne, oparte na własnych pracach doświadczalnych, badania termochemicznych związków azotu (Termochemische Untersuchungen der organischen Verbindungen, „Zeitschr. für physikalische Chemie” Bd. 72: 1910, Diazoi azosojedinenia. Termochimičeskoje issledovanije, „Žurnal russkogo fiziko-chimičeskogo obščestva” 1910).
Rekomendowany przez Timofiejewa, Ś. został 1 I 1911 zatrudniony przez N. A. Umowa na uniw. w Moskwie jako asystent-laborant w Laboratorium Termochemicznym im. W. F. Ługinina; organizując pracę i zajęcia studentów, stał się z czasem nieformalnym kierownikiem tej placówki. Dn. 13 I t.r. został wyróżniony tzw. małą Nagrodą im. D. I. Mendelejewa przez Rosyjskie Tow. Fizykochemiczne w Petersburgu. Po wygłoszeniu tam 7 III referatu o efekcie cieplnym występującym podczas przestawiania pierwiastków został jego członkiem. T.r. przyjęto także Ś-ego do moskiewskiego Tow. Miłośników Przyrodoznawstwa, Antropologii i Etnografii. Dodatkowo pracował w l. 1911—15 jako nauczyciel chemii w moskiewskich szkołach elektrotechnicznej i dentystycznej. Po zdaniu egzaminów z chemii, fizyki i mineralogii oraz wygłoszeniu dwóch publicznych wykładów otrzymał w r. 1913 veniam legendi i prowadził na uniw. w Moskwie wykłady z termochemii. Zajmował się zagadnieniami metodyki oraz techniki pomiarów kalorymetrycznych, m.in. badał sposoby prowadzenia procesów spalania w bombie kalorymetrycznej i z M. M. Popowem opublikował pracę O kalorimetričeskoj bombe i teplote benzojnoj kisloty („Žurnal russkogo fiziko-chimičeskogo obščestva” 1914).
W czasie pierwszej wojny światowej pracował Ś. w powstałych wtedy w Moskwie szkołach polskich: w l. 1915—16 w męskiej szkole realnej, a w l. 1917—18 w gimnazjum żeńskim Anny Jakubowskiej. Prowadził też zajęcia na kursach uzupełniających dla polskich nauczycieli. Jako przewodniczący Sekcji Kulturalno-Oświatowej Domu Polskiego organizował odczyty i kursy naukowe o Polsce. W powstałym w r. 1915 Polskim Kole Naukowym został członkiem komisji rewizyjnej, a w r. 1917 zastępcą przewodniczącego Koła i wiceprzewodniczącym jego Sekcji Matematyczno-Przyrodniczej (wygłosił w niej siedem referatów). Gdy po zwycięstwie rewolucji lutowej t.r. powstał w Moskwie Polski Klub Demokratyczny, Ś. został 9 IV członkiem jego Rady, a na pierwszym zjeździe polskich klubów demokratycznych z terenu Rosji (26—27 IV w Moskwie) został wybrany na członka Komitetu Wykonawczego opracowującego szczegółowy program organizacji. Opublikował wtedy artykuł O jednolitość programu („Echo Pol.” 1917 nr z 5 V <18 V st.st.>). Na drugim zjeździe polskich klubów demokratycznych, 19 X, w Piotrogrodzie wszedł w skład powołanej wtedy Rady Politycznej. Kontynuując rozpoczęte w Kijowie badania termochemiczne nad związkami dwuazowymi i azowymi, ogłosił rozprawę Diazosojedinenja. Termochimičeskoje issledovanije (Moskwa 1917), którą przedłożył jako pracę magisterską na uniw. w Kijowie. Praca i jej obrona 22 X zostały wysoko ocenione i Ś-emu przyznano od razu stopień doktora z pominięciem magistra, proponując mu ponadto objęcie na uniw. w Kijowie katedry chemii organicznej, z czego jednak zrezygnował. W lutym 1918 został w Moskwie zastępcą przewodniczącego zarządu i kierownikiem Wydz. Szkolnego Polskiego Komitetu Pomocy Ofiarom Wojny. Podlegało mu pięć szkół średnich, piętnaście początkowych oraz kilka internatów z 250 dziećmi, a wobec przewrotu bolszewickiego i zaprzestania działalności polskich klubów demokratycznych jego działalność polegała głównie na przeniesieniu tych placówek do kraju. Doprowadził do powstania w Warszawie dwóch szkół reemigracyjnych: męskiej Kazimierza Kulwiecia i żeńskiej Jakubowskiej (w obu uczył chemii do końca r. 1919) oraz do przewiezienia w dwóch specjalnych pociągach dzieci z internatów i znacznej części nauczycieli.
Na czele delegacji polskich uczonych, nauczycieli i młodzieży z Moskwy przybył Ś. do Warszawy 7 VI 1918 z zadaniem omówienia z władzami polskimi spraw repatriacyjnych. Z profesorami moskiewskimi, m.in. z I. A. Kabłukowem, pozostawał odtąd w kontakcie korespondencyjnym. Odrzucił propozycję profesury na UJ, objął natomiast Katedrę Chemii Fizycznej na Politechn. Warsz. (od 1 V 1919 jako profesor zwycz.). W l. akad. 1919/20 i 1924/5 był dziekanem Wydz. Chemicznego. W l. 1928—9 pełnił funkcję rektora, a w l. 1929—32 prorektora uczelni. Po przekształceniu w r. 1928 Komitetu Budowy Gmachów Politechn. Warsz. w Tow. «Studium Technologiczne», był przez rok jego prezesem. Równocześnie w l. 1920—9 wykładał chemię fizyczną na Uniw. Warsz. Z Mieczysławem Centnerszwerem opublikował Podręcznik do ćwiczeń z chemii fizycznej, termochemii i elektrochemii (W. 1921), a samodzielnie pierwsze dwa tomy podręcznika Chemia fizyczna (W. 1923—4 I—II). Był współzałożycielem powstałego w r. 1919 Polskiego Tow. Chemicznego (w r. 1925 pełnił funkcję jego prezesa) oraz wydawanego od r. 1921 jego organu „Roczniki Chemii” (w l. 1924—8 był z Janem Zawidzkim współredaktorem, a w l. 1929—35 redaktorem naczelnym). Należał do powstałego w r. 1920 Polskiego Tow. Fizycznego. Został członkiem zwycz. Tow. Naukowego Warszawskiego (1922), członkiem rzeczywistym Akad. Nauk Technicznych (1923), członkiem korespondentem Królewskiego Czeskiego Tow. Naukowego w Pradze (1928) i członkiem czynnym Tow. Naukowego we Lwowie (1935). Był członkiem korespondentem (od 15 VI 1923) i członkiem czynnym (od 10 VI 1927) PAU oraz pełnił funkcję jej wiceprezesa (1934—46) i równocześnie delegata na ośrodek warszawski (1933—6). Ponadto w l. 1930—9 reprezentował PAU w Kasie im. Mianowskiego (w l. 1932—9 był też przewodniczącym jej Rady Naukowej), w Office International de Chimie (1932—47) i Polskiej Komisji Międzynarodowej Współpracy Intelektualnej przy Lidze Narodów (1934—9). W l.1928—32 i 1934—40 był przewodniczącym International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) oraz przewodniczył kolejno jej Komisji Termochemicznej (1926—34), Komisji Danych Fizykochemicznych (1934—8) i Komisji Wzorców (1938—40). Otrzymał członkostwa honorowe Amerykańskiego Tow. Chemicznego (1926), Rumuńskiego Tow. Chemicznego (1926), Polskiego Tow. Chemicznego (1933), Belgijskiego Tow. Chemicznego (1934), Francuskiego Tow. Chemicznego (1935), Związku Chemików Polskich (1936) i Austriackiego Tow. Chemicznego (1939).
Kontynuując w Warszawie badania termochemiczne, zaproponował Ś. przyjęcie ciepła spalania kwasu benzoesowego za wzorzec pomiaru porównawczego ciepła spalania związków organicznych. Wniosek tej treści przedstawił w r. 1920 na Konferencji IUPAC w Rzymie i na następnej Konferencji w Lyonie w r. 1922 został on przyjęty (w r. 1933 na propozycję Ś-ego benzoes zastąpiono wodorem). Zajmując się termodynamiką cieczy i faz współistniejących z nimi, zastosował Ś. metodę ebuliometryczną do badań nad zjawiskiem azeotropii i podał schemat serii azeotropów dodatnich, a także wprowadził definicję obniżenia azeotropowego (Recherches thermochimiques sur les composés diazoiques, „Bulletin International de l’Académie Polonaise des Sciences et des Lettres. Classe des Sciences Mathématiques et Naturelles. Série A: Sciences Mathématiques” 1924 nr 9—10). Dokonał też klasyfikacji układów ciekłych, dzieląc je na zeotropowe i azeotropowe oraz dodatnie i ujemne (On the Classification of Zeotropic and Azeotropic Mixtures, tamże 1933 nr 10). Modyfikując z Witoldem Romerem konstrukcję ebulioskopu (O nowym przyrządzie ebulioskopowym, „Roczniki Chemii” T. 5: 1925), zaprojektował i skonstruował ebuliometr (nazwany ebuliometrem Świętosławskiego) do oznaczania bezwzględnej temperatury wrzenia roztworu lub temperatury destylacji (pozwalał na wyznaczanie temperatury wrzenia cieczy z dokładnością przewyższającą 0,005ºC). Całość tej problematyki omówił w monografii Ebuliometria (W. 1935, przekł. angielski, Kr. 1936). W zakresie kalorymetrii skonstruował oraz ulepszył szereg przyrządów, m.in. bombę kalorymetryczną, kalorymetr adiabatyczny, kalorymetr do oznaczania ciepła parowania oraz izotermiczny kalorymetr lodowy. Zapoczątkował i rozwinął metody pomiarów znikomych efektów cieplnych, wprowadzając powszechnie odtąd stosowaną metodę statystyczno-dynamiczną oznaczeń oraz budując w r. 1927 (z Alicją Dorabialską) pierwszy mikrokalorymetr adiabatyczny, a następnie szereg innych mikrokalorymetrów o różnych zastosowaniach, m.in. do oznaczania ciepła promieniowania substancji radioaktywnych. Przedstawił hipotezę o lantanie, prazeodymie, niobie, tantalu, arsenie, antymonie, bizmucie i itrze jako słabych źródłach neutronów (On the Neutronic Equilibrium of Non-radioactive Elements („Acta Physica Polonica” Vol. 1: 1932). W zakresie węgli aktywowanych do masek przeciwgazowych współpracował w l. 1924—7 z Wojskowym Inst. Przeciwgazowym i kierował jednym z jego działów. W r. 1927 został organizatorem i kierownikiem Działu Węglowego w Chemicznym Inst. Badawczym w Warszawie. Zajmując się tam fizykochemią węgli kamiennych, procesem koksowania oraz metodami brykietowania, opublikował z Błażejem Rogą i Michałem Chorążym sześcioczęściową pracę Z badań nad poprawą jakości koksu górnośląskiego („Przem. Chem.” T. 16: 1932), a samodzielnie Proces koksowania w świetle badań fizyko-chemicznych (tamże T. 18: 1934, wyd. osobne, W. 1935). Dla Chemicznego Inst. Badawczego uzyskał piętnaście patentów dotyczących głównie sposobów otrzymywania koksu i brykietowania miału. Na przełomie l. dwudziestych i trzydziestych ogłosił pozostałe dwa tomy podręcznika Chemia fizyczna: Termochemia (W. 1928 III, przekłady: niemiecki, Leipzig 1928, i francuski, Paris 1933) oraz Chemia fizyczna: Elektrochemia (W. 1931 IV). Reprezentował polską naukę na Międzynarodowym Zjeździe Chemików, zorganizowanym w setną rocznicę urodzin Mendelejewa (10—13 IX 1934) w Leningradzie i wygłosił tam referat na temat opracowanej przez siebie metodyki badań ebuliometrycznych; zagadnienia te przedstawił następnie w Moskwie, Charkowie i Kijowie.
Ś. był aktywny w życiu publicznym i często zabierał głos w sprawach polityki oświatowej, m.in. w pracach O przebiegu studiów na Politechnice Warszawskiej („Przegl. Techn.” R. 55: 1929, wyd. osobne, W. 1929) oraz Uwagi o projekcie nowej ustawy o szkołach akademickich (W. 1932). Po uwięzieniu w r. 1930 w Brześciu byłych posłów Centrolewu podpisał wraz z innymi profesorami Politechn. Warsz. protest. Z nominacji prezydenta Ignacego Mościckiego został we wrześniu 1935 senatorem RP. W rządzie Mariana Zyndrama-Kościałkowskiego, za namową prezydenta Mościckiego, objął 13 X t.r. stanowisko ministra wyznań religijnych i oświecenia publicznego; funkcję ministerialną zachował w powstałym 16 V 1936 gabinecie gen. Felicjana Sławoj Składkowskiego. Razem z wicepremierem Eugeniuszem Kwiatkowskim oraz ministrami Zyndramem-Kościałkowskim, Juliuszem Poniatowskim i Emilem Kalińskim reprezentował wtedy wspierającą prezydenta Mościckiego tzw. grupę zamkową. Wiosną 1936 opracował projekt utworzenia przez towarzystwa naukowe Rady Nauk Ścisłych i Stosowanych; w ramach powstałej t.r. Rady (której został członkiem) działało piętnaście koordynujących prace naukowe specjalistycznych komitetów. W przemówieniu na posiedzeniu sejmowej komisji budżetowej w styczniu 1937 uznał za niemożliwe wprowadzenie na uczelniach tzw. getta ławkowego (oddzielne miejsca dla chrześcijan i żydów); wg własnych wspomnień nie mógł jednak temu zapobiec z braku zaplecza politycznego. Doprowadzając w lutym t.r. do nowelizacji wprowadzonej w r. 1933 przez Janusza Jędrzejewicza ustawy o szkołach akademickich, przywrócił częściową autonomię szkolnictwa wyższego, m.in. ograniczając możliwość ingerencji Min. WRiOP w życie uczelni, a także przyspieszył i podwoił liczbę nominacji profesorskich. Patronował wielu przedsięwzięciom naukowym i kulturalnym, m.in. I Ogólnopolskiemu Zjazdowi Nauczycieli Przyrody (1937) i Pierwszemu Kongresowi Inżynierów Miernictwa (1939) oraz reprezentował rząd na różnych uroczystościach, m.in. 28 IV 1938 przemawiał na pogrzebie Aleksandra Świętochowskiego w Sońsku (pow. ciechanowski).
Po wkroczeniu na terytorium Polski Armii Czerwonej Ś. z prezydentem i rządem przeszedł ok. północy 17 IX 1939 do Rumunii; 19 IX t.r. został razem z innymi ministrami internowany w Băile Slănic (obecnie Slănic Moldova), a 6 X przeniesiony do Băile Herculane w Karpatach południowych. Funkcję ministerialną sprawował formalnie do dymisji rządu 30 IX. W szkole zorganizowanej dla dzieci internowanych uczył chemii. Dzięki zaproszeniu National Bureau of Standards w Waszyngtonie udało mu się wyjechać w marcu 1940 do USA. Tam jako visiting professor wykładał termochemię, ebuliometrię, kalorymetrię i fizykochemię węgla kamiennego na uniwersytetach w Pittsburghu, a następnie w Iowa City. W lutym 1941 wrócił do Pittsburgha i jako senior fellow objął w Inst. Badań Przemysłowych Mellona kierownictwo Wydz. Chemicznego. Zajmując się tam problematyką technologii chemicznej, rozwiązał szereg zagadnień, m.in. dotyczących przeróbki i rozdzielenia na składniki frakcji smoły pogazowej. Otrzymał sześć patentów amerykańskich, m.in. na konstrukcję pieca do koksowania i półkoksowania o jednej ścianie metalowej i drugiej sylitowej (United States Patent 2342309 w r. 1944). Zajął się także nową dziedziną — kriometrią; udoskonalił jej pomiary i zbudował proste, precyzyjne kriometry (różnicowy i dylatometryczny), które umożliwiły postęp wiedzy w eutektykach oraz wykrycie polieutektyków. Opublikował monografie: Coke formation process and physicochemical properties of coals (New York 1942), Ebulliometric Measurements (New York 1945) oraz Microcalorimetry (New York 1946), pierwszą w literaturze światowej dotyczącą pomiarów mikrokalorymetrycznych. Z przebywającymi w USA członkami PAU (Oskarem Haleckim, Janem Kucharzewskim, Wacławem Lednickim, Bronisławem Malinowskim, Rafałem Taubenschlagiem) założył w r. 1942 Polish Institute of Arts and Sciences of America, emigracyjną instytucję naukową kontynuującą działalność PAU. W r. 1943 został wyróżniony polską Nagrodą Fundacji im. Tadeusza Kościuszki.
Dn. 7 XI 1946 wrócił Ś. do kraju. Objął ponownie Katedrę Chemii Fizycznej na Politechn. Warsz., ale już 1 X 1947 przeszedł na taką samą Katedrę na Uniw. Warsz. Na przełomie l. 1946 i 1947 kierował równocześnie komisją Min. Przemysłu, która doprowadziła do utworzenia przemysłowych instytutów badawczych (tzw. resortowych) i laboratoriów centralnych. Należał do inicjatorów wydawania w l. 1948—9 przez PAU serii „Historia nauki polskiej w monografiach” (ukazały się 33 t.). Był współautorem i redaktorem Podręcznika do ćwiczeń z chemii fizycznej (W. 1952). Dodatkowo od r. 1948 kierował Zakł. Fizykochemicznym w Głównym Inst. Chemii Przemysłowej (od r. 1951 Inst. Chemii Ogólnej) w Warszawie. W r. 1950 został wyróżniony indywidualną Nagrodą Państw. I st. za wybitne osiągnięcia naukowe w dziedzinie termochemii, kalorymetrii, ebuliometrii i azeotropii. Po powstaniu PAN został w r. 1952 jej członkiem rzeczywistym, a w l. 1953— 61 przewodniczył Komisji Podstawowych Surowców Organicznych Komitetu Nauk Chemicznych. Zainicjował powstanie w r. 1955 Inst. Chemii Fizycznej PAN; został jego dyrektorem, przewodniczącym Rady Naukowej oraz kierownikiem Zakł. Fizykochemii Podstawowych Surowców Organicznych.
W zakresie fizykochemii cieczy i roztworów Ś., badając w tym czasie układy dwufazowe, wykazał, że zjawiska krytyczne zachodzą w określonym zakresie temperatury i ciśnienia; zwiększyło to możliwości badań stanu przedi pokrytycznego cieczy jednorodnych i mieszanin (O zjawiskach w obszarze krytycznym cieczy, „Przem. Chem.” T. 30: 1951). Kontynuując badania w zakresie azeotropii, dokonał podziału azeotropów ujemnych dwuskładnikowych na trzy grupy w zależności od różnic wynikających z wpływu sił van der Waalsa i działania chemicznego słabych kwasów na słabe zasady (Klasyfikacja niewodnych azeotropów ujemnych, „Roczniki Chemii” T. 26: 1952). Jako pierwszy na świecie zajął się razem z zespołem poliazeotropią, m.in. wprowadził pojęcia mieszaniny poliazeotropowej, pułapu azeotropowego i wieloskładnikowego czynnika azeotropującego (On Polyazeotropic Positive Systems, „Bulletin des Sociétés Chimiques Belges” Vol. 62: 1953). Ważnym praktycznym osiągnięciem Ś-ego było opracowanie metody powiększenia uzysku naftalenu ze smoły węglowej wysokotemperaturowej oraz technicznej metody wyodrębniania i rozdzielania zasad pirydynowych; za obie metody został w r. 1953 wyróżniony zespołową Nagrodą Państw. II st. Praktyczne znaczenie miały też prowadzone przez Ś-ego badania składu i własności olejów, zawartych we frakcjach otrzymywanych z instalacji ciągłej, a także prace dotyczące przerobu zasad pikolinowych na izomeryczne kwasy nikotynowe oraz metod rozdzielania tych substancji; służyły one do produkcji leków (witamina PP, hydrozol, koramina). Opublikował kolejne monografie: Fizykochemia węgli kamiennych i procesu koksowania (W. 1953), Fizykochemia smoły węglowej (W. 1956, przekł. rosyjski, Moskwa 1958, przekł. niemiecki, W. 1959) oraz Azeotropia i poliazeotropia (W. 1957, przekł. angielski, W. 1963, przekł. rosyjski, Moskwa 1968). Ogółem ogłosił ponad 450 prac, w tym 20 monografii, głównie z zakresu termochemii, kalorymetrii, technologii węgla kamiennego, kriochemii, teorii wiązań chemicznych i radiochemii. Był autorem lub współautorem 42 patentów (w tym 18 w Polsce powojennej). Z okazji 50-lecia jego działalności naukowej redakcja „Roczników Chemii” poświęciła mu w r. 1955 specjalny zeszyt (T. 29 z. 2—3). W l. 1957—61 przewodniczył Komitetowi Narodowemu IUPAC. Za całokształt pracy naukowej otrzymał w r. 1959 Nagrodę Naukową m. st. Warszawy. Został też wyróżniony doktoratami honorowymi: w r. 1959 przez politechnikę (Technische Hochschule) w Dreźnie, a w r. 1960 przez Humboldt Universität w Berlinie, Politechn. Łódz. i UJ. W r. 1960 przeszedł na emeryturę na Uniw. Warsz., w Inst. Chemii Ogólnej, jak również w Inst. Chemii Fizycznej PAN, gdzie jednak jeszcze przez rok przewodniczył Radzie Naukowej. Z okazji osiemdziesiątej rocznicy urodzin Ś-ego PAN zorganizowała 16 XI 1961 uroczystość jubileuszową, a Polskie Tow. Chemiczne wybiło medal pamiątkowy z jego podobizną. Kolejne doktoraty honorowe otrzymał od: Politechn. Warsz. (1961), Uniw. im. M. W. Łomonosowa w Moskwie (1966) oraz uniw. politechnicznego w Budapeszcie i uniw. w Bukareszcie. Członkostwa honorowe przyznały mu Czechosłowackie Tow. Chemiczne i Włoskie Tow. Chemiczne, a w r. 1963 także Stow. Inżynierów i Techników Przemysłu Chemicznego i Przemysłu Materiałów Budowlanych.
Ś. został uznany za twórcę ebuliometrii oraz nowej gałęzi badań fizykochemicznych — poliazeotropii. Zaproponowane przez niego pomiary porównawcze stałych fizykochemicznych znalazły zastosowanie w największych ośrodkach badawczych, m.in. w rosyjskim Wszechzwiązkowym Inst. Naukowo-Badawczym Metrologii, National Bureau of Standards w Waszyngtonie, PhysikalischTechnisches Bundesanstalt w Brunszwiku, Bureau International des Poids et Mesures w Sèvres i Bureau des Étalons Physico-Chimique w Brukseli. Dwukrotnie był wymieniany jako kandydat do nagrody Nobla. Jako pierwszy polski uczony zajmujący się termochemią stworzył polską szkołę fizykochemii, z której wywodziło się ponad 20 profesorów, m.in. Dorabialska, Wacław Cybulski, Władysław Malesiński, Tomasz Plebański, Błażej Roga, Witold Romer, Józef Salcewicz, Marceli Struszyński, Marian Świderek, Witold Tomassi, Wojciech Zielenkiewicz, Ignacy Złotowski i Aleksander Zmaczyński. Ponadto w zakresie chemii wypromował kilkudziesięciu doktorów i ponad 300 dyplomantów. Ostatniej pracy Cryometric measurements of organic Substances (mszp. w Arch. PAN, nr 1520) nie zdążył już opublikować. Zmarł 29 IV 1968 w Warszawie, został pochowany 4 V na cmentarzu Powązkowskim w Alei Zasłużonych (grób 44). Był odznaczony m.in. Krzyżem Komandorskim (1925) i dwukrotnie Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą (1928, 1954) Orderu Odrodzenia Polski, Orderem Sztandaru Pracy I kl. (1955), Gwiazdą Orderu Republiki Hiszpanii (1934), fińskim Orderem Białej Róży z Gwiazdą, Orderem Korony Rumuńskiej z Gwiazdą, szwedzkim Orderem Gwiazdy Polarnej, węgierskim Orderem św. Stefana z Gwiazdą oraz Medalem Lavoisiera Francuskiego Tow. Chemicznego (1964) i Medalem J. Hanusa Czechosłowackiego Tow. Chemicznego (1967).
W małżeństwie z Marią z Olszewskich (1881—1959), prowadzącą w r. 1907 sekretariat tygodnika „Świt”, zmarłą w wyniku wypadku samochodowego, miał Ś. córkę Janinę (1910—2003), 1.v. Ścisłowską 2.v. Żółkiewską, profesor fizyki w Inst. Chemii Przemysłowej.
Pośmiertnie opublikowano Autobiografię naukową („Kwart. Hist. Nauki i Techn.” R. 30: 1985 nr 3—4) oraz jego Notatki, wspomnienia, komentarze (W. 2000, fot.). Od r. 1989 Stow. Inżynierów i Techników Przemysłu Chemicznego przyznaje Medal im. Ś-ego za wkład w rozwój polskiej chemii. Jego imię nosi ulica w Warszawie na osiedlu Tarchomin.
Biogramy uczonych pol., Cz. 3 (fot.); Członkowie Polskiej Akademii Nauk. Informator, Wr. 1984; Enc. Warszawy (1994) (fot.); Encyklopedia odkryć i wynalazków, W. 1979; Encyklopedyczne wiadomości o chemikach i twórcach chemii, Olsztyn 1958; Jankowerny W., Jasińska M., Bibliografia publikacji pracowników Politechniki Warszawskiej 1915—1965, W. 1972; Katalog wydawnictw Polskiej Akademii Umiejętności 1873—1947, Kr. 1948 I—II; Kto był kim w Drugiej RP? (fot.); Łoza, Czy wiesz, kto to jest?; Nagrody państwowe w latach 1948—1980. Informator, Wr. 1983; Nieciowa, Członkowie AU oraz PAU; Peretiatkowicz—Sobeski, Współcz. kultura pol.; Piłatowicz J., Ruch stowarzyszeniowy inżynierów i techników polskich do 1939 r., II: Słownik polskich stowarzyszeń technicznych i naukowo-technicznych do 1939 r. W. 2005; Poczet członków Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Umiejętności w latach 1872—2000, Kr. 2006; Polacy w historii i kulturze krajów Europy Zachodniej. Słownik biograficzny, P. 1981; Polski wkład w przyrodoznawstwo i technikę. Słownik…, W. 2015 IV (fot.); Portrety uczonych. Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego po 1945. S—Ż, W. 2016 (fot.); PSB (Mościcki Ignacy, Poniatowski Juliusz, Roga Błażej, Romer Witold, Salcewicz Józef, Struszyński Marceli, Świderek Marian, Świętochowski Aleksander); Rektorzy Politechniki, W. 1976 (fot.) s. 30—3; Słownik biograficzny historii Polski, Wr. 2005 II; Słown. pol. pionierów techn.; Słown. pol. tow. nauk., I, II cz. 1—3; Słown. techników pol., z. 2; Śródka, Uczeni pol., IV (fot.); Wawrzyczek W., Twórcy chemii, W. 1959; Who’s Who in Central and East-Europe 1933/34, Zurich 1935; toż 1935/36, Zurych 1937; Wykaz zmarłych profesorów Politechniki Warszawskiej, W. 1983; — Akademia Nauk Technicznych 1920—1932, W. 1932 s. 113—21 (częściowa bibliogr. prac); toż 1933—7, W. 1937 s. 98—101 (częściowa bibliogr. prac); Długosz J., Polska Akademia Nauk Technicznych w Warszawie (1920—1939). Zarys dziejów, skład osobowy, osiągnięcia, P. 2002; Dorabialska A., Prof. Wojciech Świętosławski. Uczony i człowiek, W. 1938 (częściowa bibliogr. prac); taż, Wojciech Świętosławski. His life and scientific work, W. 1974 (fot.); Drozdowski M. M., Eugeniusz Kwiatkowski. Człowiek i dzieło, Kr. 1989; Hollender H., Wojciech Świętosławski (1881—1968), „Młody Technik” 1974 nr 12 s. 3 (fot.); Hurwic J., Nadanie nowego doktoratu honorowego W. Świętosławskiemu, „Problemy” R. 17: 1961 nr 11 s. 822—4 (fot.); tenże, Wielka kariera małego przyrządu, tamże R. 15: 1959 nr 5 s. 356—8 (fot.); tenże, Wojciech Świętosławski, „Życie Warszawy” 1961 nr 223 (fot. zbiorowa); Jarzyński A., Wojciech Świętosławski — twórca nowych dróg badania węgla, „Przem. Chem.” T. 34: 1955 nr 10 s. 533—5; Kabzińska K., Mierzecki R., Chemicy polscy w latach II wojny światowej, W. 2011; Kemula W., Pięćdziesięciolecie działalności naukowej profesora dra Wojciecha Świętosławskiego, „Roczniki Chemii” T. 29: 1955 z. 2—3 s. 151—64 (częściowa bibiogr. prac., fot.); Kling K., Prof. dr Wojciech Świętosławski jako technolog, W. 1938; Korzeniowski M., Za Złotą Bramą. Działalność społeczno-kulturalna Polaków w Kijowie w latach 1905—1920, L. 2009; Kowalewski M., Wojciech Świętosławski: azeotropia i miliony, „Trybuna Ludu” 1974 nr 191 (fot.); Kozłowski J., Stulecie urodzin Wojciecha Świętosławskiego, „Kwart. Hist. Nauki i Techn.” R. 27: 1982 nr 1 s. 233—4 (fot.); Nauka polska i jej osiągnięcia, Red. J. Szyłłejko, W. 1975 s. 130—1 (fot.); Politechn. Warsz. 1915—65; Politechnika Warszawska 1915—1925. Księga pamiątkowa, Red. L. Staniewicz, W. 1925 s. 395—9 (częściowa bibliogr. prac), s. 522; Polska Akademia Umiejętności 1872—1952. Nauki lekarskie, ścisłe, przyrodnicze i o ziemi, Red. S. Brzozowski, Wr. 1974; Rojkowa M., Prof. dr W. Świętosławski. Laureat tegorocznej nagrody m. st. Warszawy, „Przegl. Techn.” 1960 nr 7 s. 18—19 (fot.); Rolbiecki W., Rada Nauk Ścisłych i Stosowanych. Jej utworzenie w 1936 r. jako etap na drodze nauki polskiej do Polskiej Akademii Nauk, „Kwart. Hist. Nauki i Techn.” R. 32: 1987 nr 3—4 s. 751, 753—5; Romanowski A., Eugeniusz Kwiatkowski, Kr.—Radom 2014; Róziewicz J., Działalność publicystyczna Wojciecha Świętosławskiego na łamach tygodnika kijowskiego „Świt”, „Kwart. Hist. Nauki i Techn.” R. 26: 1981 nr 2 s. 303—13 (wykaz artykułów Ś-ego); tenże, Polsko-radzieckie stosunki naukowe w latach 1918—1939, Wr. 1979; tenże, Polskorosyjskie powiązania naukowe (1725—1918), Wr. 1984 (fot.); Sołowiew J. I., Starobielski P. I., Działalność naukowa Wojciecha Świętosławskiego w Rosji, „Studia i Mater. z Dziej. Nauki Pol.”, S. C, 1978 z. 22 s. 79—95; Stecki J., Medal pamiątkowy Profesora Wojciecha Świętosławskiego, „Życie Warszawy” 1961 nr 149 (fot.); 150 lat wyższego szkolnictwa technicznego w Warszawie 1826—1976, W. 1979 (fot.); Ślisz A., Prasa polska w Rosji w dobie wojny i rewolucji (1915—1919), W. 1968; Śmiałowski M., Pięćdziesięciolecie działalności naukowej Wojciecha Świętosławskiego, „Nauka Pol.” R. 3: 1955 nr 3 s. 31—40; Świętosławska-Żółkiewska J., Czas przełomu. Fragment biografii Wojciecha Świętosławskiego. Kijów (1907—1908), „Kwart. Hist. Nauki i Techn.” R. 28: 1983 nr 2 s. 387—404; taż, Lata młodzieńcze Wojciecha Świętosławskiego (1881—1906), tamże R. 26: 1981 nr 2 s. 279—302 (fot.); taż, Ostatnie lata pobytu Wojciecha Świętosławskiego w Kijowie (1909—1910), tamże R. 29: 1984 nr 1 s. 35—53; taż, Pierwsze lata pracy Wojciecha Świętosławskiego w Laboratorium Termicznym im. W. F. Ługinina. Moskwa (1911—1914), tamże R. 30: 1985 nr 2 s. 247—71 (fot.); taż, Podczas wojny w Moskwie (1915—1918). Fragment biografii Wojciecha Świętosławskiego, tamże R. 33: 1988 nr 1 s. 103—24 (fot. zbiorowa); Wrona G., Polskie czasopisma naukowe w latach 1918—1939, Kr. 2005; Zamecki S., Chemiczny Instytut Badawczy w Warszawie w okresie międzywojennym (1922—1939), „Kwart. Hist. Nauki i Techn.” R. 24: 1959 nr 2 s. 332—3 (fot.) s. 336—41; tenże, Wkład Wojciecha Świętosławskiego (1881—1968) do chemii fizycznej, Wr. 1981 (bibliogr. prac, spis patentów); Zarys dziejów nauk przyrodniczych w Polsce, W. 1983 (fot.); — Dorabialska A., Jeszcze jedno życie, W. 1972 (fot.); Dziewanowski K., Reportaż o szkiełku i oku, W. 1963 s. 282—311 (fot.); Zięborak K., Piętnaście lat współpracy z Wojciechem Świętosławskim, „Kwart. Hist. Nauki i Techn.” R. 24: 1979 nr 2 s. 309—28 (fot., fot. medalu Ś-ego); — „Chwila” 1937 nr 6410; „Dzien. Pol.” 1959 nr 254, 1960 nr 98, 100 (fot.); „Dzien. Zachodni” 1961 nr 273 (fot.); „Przegl. Techn.” 1961 nr 27 (fot.); „Przemysł Chem.” T. 40: 1961 nr 12 s. 713—14 (fot.); „Roczniki Uniw. Warsz.” T. 3: 1962; „Słowo Pol.” 1957 nr 233; „Trybuna Ludu” 1955 nr 179 (fot.), 1957 nr 37 (fot.), 1960 nr 116, 1961 nr 267 (fot.); „Zesz. Nauk. Politechn. Łódz.” 1961 nr 38, Chemia, z. 11 s. 105—9; — Nekrologi i wspomnienia pośmiertne: „Nauka Pol.” R. 16: 1968 nr 4 s. 153—7 (W. Brzostowski), „Problemy” R. 24: 1968 nr 6 s. 375—7 (T. Zamoyski, fot.), „Przegl. Techn.” 1968 nr 21 (M. Kowalewski, fot.), „Przem. Chem.” T. 47: 1968 nr 7 s. 385—6 (W. Malesiński, fot.), „Trybuna Ludu” 1968 nr 119, „Zesz. Nauk. Politechn. Łódz.” 1971 nr 131, Chemia, z. 21 s. 131—2, „Życie Szkoły Wyższej” R. 16: 1968 nr 6 s. 136—7, „Życie Warszawy” 1968 nr 104—107; — Mater. Red. PSB: Notka autobiogr. Ś-ego z r. 1947.
Stanisław Tadeusz Sroka